Özel Sektörde Tazminat Alma Şartları: Kıdem ve İhbar Tazminatı

YazarAv. Ömer Şenelİş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

Yayın ilkeleri

Yıllarca çalıştığınız bir işten ayrılmayı düşünürken ya da işten çıkarıldığınızda ilk soru hep aynıdır. “Tazminatımı alabilir miyim?” Cevap, kaç yıl çalıştığınıza değil, iş sözleşmesinin nasıl sona erdiğine bağlıdır. Aynı 10 yıllık kıdem, bir işçiye yüz binlerce lira kazandırırken başka bir işçiye hiçbir şey kazandırmayabilir. Aradaki fark çoğu zaman yanlış yazılmış bir istifa dilekçesidir.

Özel sektörde tazminat alma şartları nelerdir?

Özel sektörde işten ayrılırken iki ayrı tazminat gündeme gelir. Kıdem tazminatı, çalıştığınız her yıl için ödenen paradır. İhbar tazminatı ise sözleşmeyi önceden haber vermeden bitiren tarafın ödediği paradır. Şartları birbirinden farklıdır.

Kıdem tazminatı, 4857 sayılı İş Kanunu çıkmış olsa da hâlâ yürürlükte bırakılan 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesine (yeni sekmede açılır) göre ödenir. Bu madde üç şart arar.

1. En az 1 yıl çalışmak. Tazminat her tam yıl için 30 günlük ücret olarak hesaplanır. Aynı işverenin farklı iş yerlerinde geçen süreler birlikte sayılır.
2. Sözleşmenin kanunda sayılan bir sebeple bitmesi. Bu sebepler aşağıdaki tabloda.
3. İşveren tarafından haklı nedenle çıkarılmamak. Hırsızlık, işverene hakaret, mazeretsiz devamsızlık gibi ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı davranışlar yüzünden çıkarılan işçi kıdem tazminatı alamaz.

İstifa eden işçi tazminat alabilir mi?

Sebepsiz istifa eden işçi kıdem tazminatı alamaz. Ama istifanın arkasında kanunun saydığı haklı bir neden varsa durum değişir. Maaşınızın, fazla mesainizin ya da sigorta priminizin eksik ödenmesi, işverenin size hakaret etmesi ya da iş yerinde tacize karşı önlem almaması haklı nedendir (4857 m. 24). Bu durumda sözleşmeyi siz bitirseniz de kıdem tazminatı alırsınız.

Bunun için dilekçeye “kendi isteğimle ayrılıyorum” değil, ayrılma sebebinizi yazmanız gerekir. “Ücretlerim ödenmediği için iş sözleşmemi 4857 sayılı Kanun’un 24. maddesine göre haklı nedenle feshediyorum” gibi. Bildirimi noter kanalıyla yapmak ispat açısından en güvenli yoldur. Hakaret, taciz ya da sataşma gibi ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı bir olaya dayanıyorsanız bu hakkı, olayı öğrendiğiniz günden itibaren 6 iş günü içinde kullanmanız gerekir (4857 m. 26).

Tazminat almak için kaç yıl çalışmak gerekir, prim gün sayısı ne olmalı?

Kıdem tazminatı için aynı işverende en az 1 yıl çalışmanız yeterlidir. Prim gün sayısı yalnızca bir durumda önemlidir. Emeklilik yaşını beklemeden, yaş dışındaki şartları doldurduğunuz için ayrılıyorsanız SGK’dan alacağınız yazıda bu şartların dolduğu görülmelidir. Gerekli süre ilk sigorta girişinizin tarihine göre değişir.

1475 sayılı Kanun kıdem tazminatı için yalnızca eski 506 sayılı Kanun’a atıf yapar. 2008’den sonra ilk kez sigortalı olanlar için eşik, 5510 sayılı Kanun’un emeklilik şartlarından yaş dışarıda bırakılarak çıkarılır. Bu yüzden SGK’nın bu gruba verdiği yazılarda farklı değerlendirmeler görülebiliyor. Hangi gruptan olursanız olun, ayrılmadan önce e-Devlet üzerinden “kıdem tazminatı alabilir” yazısını isteyin ve yazının olumlu olduğunu görün.

İhbar tazminatı alma şartları nelerdir?

İhbar tazminatı, belirsiz süreli bir iş sözleşmesini önceden haber vermeden bitiren tarafın ödediği paradır (4857 m. 17). İşveren sizi bildirim süresi vermeden çıkarırsa bu sürenin ücreti kadar tazminat öder. Kendiniz haber vermeden istifa ederseniz bu kez siz işverene ödersiniz. Haklı nedenle fesihte ihbar tazminatı doğmaz.

Tazminat neye göre hesaplanır?

Kıdem tazminatı son brüt ücretiniz üzerinden hesaplanır. Bu ücrete yemek, yol, ikramiye gibi düzenli verilen ödemeler de eklenir, buna giydirilmiş ücret denir. Her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş ücret, yıldan artan aylar ve günler için de aynı oranda ödeme yapılır. Bir yıl için ödenecek tutar devletin her 6 ayda bir belirlediği tavanı geçemez. Bu tavan 1 Temmuz ile 31 Aralık 2026 arasında 73.729,87 TL’dir. Hangi tavanın uygulanacağına iş sözleşmesinin sona erdiği tarih karar verir. Örneğin ayda 40.000 TL giydirilmiş brüt ücret alan ve 6 yıl çalışan bir işçinin ücreti tavanın altında kaldığı için kıdem tazminatı brüt 240.000 TL olur. Ayda 90.000 TL alan bir işçide ise hesap tavan üzerinden yapılır ve 6 yıl için brüt 442.379,22 TL çıkar. Bu tutardan yalnızca damga vergisi kesilir.

Tazminatı nasıl alırsınız, süreler neler?

İşveren tazminatı ödemezse doğrudan dava açamazsınız. Önce bulunduğunuz yerdeki arabuluculuk bürosuna başvurmanız gerekir. Arabulucu, tarafları masaya oturtan tarafsız bir uzmandır. Burada anlaşma çıkmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Başvurunun kendisi ücretsizdir.

Zamanaşımı, yani bir hakkın dava yoluyla istenebileceği sürenin dolması, 5 yıldır. Bu süre geçtikten sonra da dava açılabilir, ama işveren zamanaşımı itirazında bulunursa tazminat ödenmez.

Yargıtay bu konuda ne diyor?

Tazminatı kaybettiren en yaygın hatalar

• “Kendi isteğimle ayrılıyorum” yazmak. Maaşınız ödenmediği için ayrılsanız bile dilekçede sebep yazmazsanız sözleşmeyi sebepsiz bitirmiş sayılabilirsiniz.
• İşe girerken ya da çıkarken matbu istifa dilekçesi imzalamak. Hazır metin dilekçeler, işverenin sizi istifa etmiş gibi göstermesine yarar. İtiraz edebilirsiniz, ama ispat yükü artar.
• SGK yazısını almadan ayrılmak. Emeklilik şartlarını doldurduğunuzu düşünüp yazıyı görmeden ayrılırsanız, eksik bir gün tazminatı tamamen kaybettirebilir.
• Bildirimi sözlü yapmak. Ayrılma sebebinizi ve tarihini yazılı, tercihen noter aracılığıyla bildirmezseniz işverenin sonradan tuttuğu devamsızlık tutanağı öne geçebilir.
• Ödeme yapılmadan ibraname imzalamak. Tutarı yazılı olmayan ya da ödemesi bankadan yapılmamış ibranameler mahkemede sorun çıkarır, imzalamadan önce ödemenin hesabınıza geçtiğini görün.

Adım adım ne yapmalısınız?

1. Ayrılmadan önce e-Devlet’ten SGK hizmet dökümünüzü alın ve işverende kaç yıl kayıtlı göründüğünüzü kontrol edin.
2. Ayrılma sebebinizi belirleyin. Emeklilik şartı için SGK yazısını, evlilik için evlilik belgesini, haklı fesih için ödenmeyen maaşı gösteren banka kayıtlarını hazırlayın.
3. Sözleşmeyi bitirecekseniz sebebi açıkça yazan bir bildirimi noter aracılığıyla gönderin. “Kendi isteğimle” ifadesini kullanmayın.
4. İşveren sizi çıkarıyorsa fesih bildirimini yazılı isteyin ve gösterilen sebebi okuyun. Size sunulan matbu istifa dilekçesini imzalamayın.
5. Tazminat ödenmezse arabuluculuk bürosuna başvurun. Zamanaşımı 5 yıl olsa da tanıklar ve belgeler zamanla kaybolur.

Sık sorulan sorular

1 yıldan az çalışan işçi tazminat alabilir mi?

Kıdem tazminatı alamaz. Ama işveren bildirim süresi vermeden çıkarırsa ihbar tazminatı alabilir. 6 aydan az çalışan için bu süre 2 hafta, 6 ay ile 1,5 yıl arası için 4 haftadır.

Kıdem tazminatı ne zaman ödenir?

Sözleşme sona erdiğinde ödenmesi gerekir. Geç ödenen kıdem tazminatına, ödenmeyen süre için bankaların mevduata uyguladığı en yüksek faiz işletilir (1475 m. 14).

Başka bir işe geçmek için istifa edersem tazminat alır mıyım?

Sadece daha iyi bir iş bulduğunuz için istifa ederseniz kıdem tazminatı alamazsınız. Emeklilik için yaş dışındaki şartları doldurduysanız ya da maaşınızın ödenmemesi gibi haklı bir nedeniniz varsa, ayrılma sebebinizi bu şekilde yazarak bildirmeniz halinde tazminat hakkınız doğar.

Askere giden işçi tazminat alır mı?

Evet. Muvazzaf askerlik sebebiyle işten ayrılan ve aynı işverende en az 1 yıl çalışmış işçi kıdem tazminatı alır (1475 m. 14). Ayrılırken sebebi yazılı olarak bildirin ve askerlik belgesini saklayın.

Emekli olan işçi kıdem tazminatı alır mı?

Evet. Yaşlılık ya da emeklilik aylığı almak amacıyla ayrılan işçi kıdem tazminatı alır. Bunun için aylığa hak kazandığını ve SGK’ya aylık bağlanması için başvurduğunu belgelemesi şarttır (1475 m. 14).

İşçi ölürse kıdem tazminatı kime ödenir?

İş sözleşmesi işçinin ölümüyle sona ererse kıdem tazminatı doğar ve mirasçılarına ödenir (1475 m. 14). Bu durumda emeklilik başvurusu belgesi gibi şartlar aranmaz.

İş yeri el değiştirirse kıdem tazminatı ne olur?

Kıdeminiz kaybolmaz. İş yerinin devri halinde kıdem, bütün işverenlerde geçen sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır. Devreden işveren, kendi döneminde çalıştığınız süre ve o tarihteki ücret seviyesiyle sınırlı olarak yeni işverenle birlikte sorumludur (1475 m. 14).

Kıdem tazminatı yılda 30 günden fazla olabilir mi?

Olabilir. Kanundaki 30 günlük ücret alt sınırdır. İş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine artırılabilir (1475 m. 14). Sözleşmenizde böyle bir hüküm olup olmadığına bakın.

Kıdem tazminatı alma şartları ile ihbar tazminatı şartları aynı mı?

Hayır. Kıdem tazminatı için aynı işverende en az 1 yıl çalışmış olmanız ve sözleşmenin kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona ermesi gerekir (1475 m. 14). İhbar tazminatında böyle bir çalışma süresi şartı yoktur. Belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresi vermeden sona erdiren taraf, karşı tarafa bu sürenin ücretini öder (4857 m. 17).

Kamuda çalışanlar için tazminat alma şartları farklı mı?

Kamuda işçi olarak çalışıyorsanız şartlar aynıdır ve kıdem tazminatı yine 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre ödenir. Devlet memurları ise kıdem tazminatı almaz, emekli olduklarında emekli ikramiyesi alır.

Kendi durumunuzda tazminata hak kazanıp kazanmadığınızı ve ayrılma bildirimini nasıl yazmanız gerektiğini değerlendirmek isterseniz iletişim sayfasından Uzman Hukuk’a yazabilirsiniz. Genel bilgi için iş ve sosyal güvenlik hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.